Tìm kiếm: Giữ hồn

Đến với Bảo tàng Đồng quê, mỗi người đều cảm nhận được vẻ đẹp yên bình nơi thôn dã, hoài niệm về một thời từng khó khăn nhưng rất đỗi thân thương: Mái nhà tranh bên hàng rào dâm bụt, chiếc nồi gang trên bếp củi, chiếc vó bên bờ ao, những nông cụ sản xuất của bà con nông dân xưa kia… Tất cả tạo nên một bức tranh bình dị, sâu lắng mang đậm “hồn quê” Bắc Bộ.

Quá trình đô thị hóa có thể làm thay đổi diện mạo của một vùng quê, nhưng khó làm mất đi những giá trị văn hóa đã ăn sâu vào tâm thức cộng đồng. Tại tổ dân phố số 2, phường Mỹ Lộc, nghệ thuật chèo truyền thống của làng Đặng xưa vẫn đang được các thế hệ nơi đây đồng lòng gìn giữ, trao truyền. Tại đình làng Thượng hiện nay, tiếng trống chèo vẫn vang lên mỗi tối như sợi dây níu giữ phần hồn cốt mộc mạc, đậm đà của vùng đất cổ.

Trong văn hóa phương Đông, rồng đứng đầu tứ linh. Trong lịch sử nước ta, rồng gắn liền truyền thuyết “Con Rồng, cháu Tiên” và tín ngưỡng nông nghiệp. Rồng hiện diện từ cung đình tráng lệ đến mái đình rêu phong, đi sâu vào nghệ thuật tạo hình dân gian. Tại Ninh Bình, tinh hoa chế tác rồng tiếp tục được gìn giữ, bồi đắp và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trong bối cảnh một số những giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một bởi các yếu tố văn hóa ngoại lai, việc bảo tồn nét đẹp làng nghề chính là bảo vệ "hồn cốt" của di sản. Với làng lụa Vạn Phúc, dệt không chỉ là nghề, mà là sự giao thoa giữa lịch sử và văn hóa. Cốt lõi làm nên danh tiếng lụa Hà Đông nằm ở kỹ thuật dệt thủ công tinh xảo. Những tấm lụa mềm mại, óng ả được kết tinh từ đôi bàn tay tài hoa của nghệ nhân nơi đây đã mang một giá trị độc bản mà hiếm nơi nào có được.

“Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ; Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”. Từ lâu, thú chơi câu đối trong ngày Tết đã trở thành mỹ tục đẹp của mỗi gia đình Việt Nam. Ai cũng mong trong ngôi nhà của mình có đôi câu đối hay để treo ở nơi trang trọng nhất. Chơi câu đối là thú chơi tao nhã, thấm đẫm giá trị nhân văn và chiều sâu văn hóa dân tộc.

Mỗi độ Tết đến, Xuân về, trong không gian học đường, những giá trị truyền thống của dân tộc lại được khơi dậy bằng những hoạt động trải nghiệm sinh động, gần gũi và giàu ý nghĩa. Từ gói bánh chưng, xin chữ đầu Xuân, phiên chợ Tết, đến các trò chơi dân gian… được tái hiện trong không gian học đường, đã và đang tạo nên những “lớp học đặc biệt”, nơi học sinh không chỉ học bằng tri thức mà còn được nuôi dưỡng tâm hồn, bồi đắp tình yêu văn hóa Tết cổ truyền của dân tộc Việt Nam.

Một buổi chiều hè, chúng tôi có dịp trở lại làng Rạch, thuộc phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình (sáp nhập từ các xã Hồng Quang, Nghĩa An của huyện Nam Trực cũ và xã Nam Vân, thành phố Nam Định). Đây là một trong những cái nôi lâu đời của nghệ thuật múa rối nước truyền thống miền Bắc, nơi vẫn ngày ngày vang vọng tiếng trống chầu, tiếng cười trẻ thơ dưới tán cổ thụ bên ao làng. Trong làn nước trong veo, những con rối gỗ sinh động tung tăng nhảy múa, kể lại những câu chuyện dân gian mộc mạc mà đầy cuốn hút, như chính nhịp sống quê hương nơi đây.

Trong quá trình xây dựng nông thôn mới (NTM), ngoài việc quan tâm đầu tư, nâng cấp cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất, đời sống, kinh tế dân sinh, để mỗi làng quê ngày càng khang trang, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân huyện Kim Sơn đã nỗ lực bảo tồn, phát huy những nét đẹp văn hóa truyền thống, lưu giữ hồn quê.

Trong ký ức của nhiều người, những ngôi nhà lợp mái bổi, những đường dong ngõ xóm với mái ngói thâm nâu… đã gợi lại bao kỷ niệm của một thời thơ ấu được sinh ra, lớn lên và trưởng thành ở những vùng thôn quê đồng bằng Bắc Bộ. Nếp nhà xưa cũng là sự nhắc nhớ thế hệ hôm nay phải biết trân trọng, lưu giữ nét văn hóa truyền thống của dân tộc.

Không thể phủ nhận, hiện nay, hạ tầng phục vụ sản xuất, đời sống, kinh tế dân sinh ở các vùng nông thôn đã có sự phát triển vượt bậc. Tuy nhiên, như một tất yếu, đi cùng với sự phát triển đó là không ít những hệ lụy, rõ nhất là không gian kiến trúc, nếp sống bị thay đổi. Do vậy, trong phong trào xây dựng nông thôn mới (NTM), những nỗ lực để bảo tồn nét đẹp truyền thống, lưu giữ "hồn quê" ở nhiều địa phương có ý nghĩa đặc biệt quan trọng…

Nón lá vốn là hình ảnh thân thuộc, gần gũi, gắn bó với cuộc sống của người dân vùng nông thôn. Với người dân xóm Giải Tây, thôn Phù Tải, xã An Đổ, Bình Lục (trước là thôn Giải Tây), chiếc nón lá không chỉ là vật dụng dùng để che mưa, che nắng mà còn thể hiện được nét đẹp văn hóa đặc trưng mà bao thế hệ người dân nơi đây luôn mong muốn được gìn giữ, bảo tồn.

Bên cạnh giá trị văn hóa, những chiếc giếng làng cổ còn là biểu trưng nguồn sống, là cầu nối giữa trời, đất, con người.

Sau 10 năm triển khai thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM, diện mạo nông thôn trên địa bàn tỉnh có nhiều khởi sắc. Cơ sở hạ tầng nông thôn được đầu tư khang trang, kinh tế phát triển, đời sống người dân được nâng cao nhưng ở mỗi làng quê vẫn giữ được bản sắc riêng, vẫn còn đó cổng làng, cây đa - bến nước - sân đình, gợi cho ta nhớ về một làng quê Việt Nam thời xa xưa.

Xã Gia Vượng (huyện Gia Viễn) nổi tiếng với nghề làm nón lá truyền thống đã mấy trăm năm. Hiện nay, trước sự phát triển du lịch của tỉnh, xã đang có chiến lược phát triển quảng bá làng nghề gắn với du lịch, coi đây là hướng đi mới trong công tác bảo tồn làng nghề truyền thống của địa phương.

Cổng làng ra đời từ rất sớm, gắn liền với sự hình thành phát triển của một khu dân cư. Ngoài mục đích như ranh giới phân chia, cổng làng còn thể hiện rõ phong cách, hồn cốt của làng, lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc.

Ninh Bình là địa phương còn lưu giữ được nhiều di sản văn hóa có giá trị tiêu biểu, trong đó có di tích lịch sử còn lưu giữ được các hiện vật nguyên gốc. Ninh Bình cũng là địa phương có nhiều làng nghề thủ công truyền thống lâu đời. Bởi vậy, Ninh Bình và Đà Nẵng là 2 "điểm nóng" trong cả nước về việc chế tác, sử dụng biểu tượng ngoại lai. Tuy nhiên, sau khi Công văn số 2662, ngày 8 tháng 8 năm 2014 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về việc không sử dụng biểu tượng, sản phẩm, linh vật không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam được ban hành thì Ninh Bình là địa phương có những chuyển biến tích cực, hầu như không còn biểu tượng, sản phẩm, linh vật ngoại lai.